Redactioneel
In Knockvologan is de herder, de koedrijver, de ganzenhoeder, de bemester, de schaapscheerder, de maaier een en dezelfde zesenzeventigjarige man die nog geen opvolger heeft. Als hij het een paar jaar langer volhoudt, kan zijn kleinzoon het misschien overnemen. Op de vraag: ‘Wat moeten de schapen zonder je?’ antwoordde hij: ‘Someone will stand up in the line.’ Die zin ontroerde me, omdat er zoveel berusting uit sprak.
Terwijl ik onderlangs de kustlijn loop, duikt John op in zijn dagelijkse doen en laten, langzaam over de kam, als een uitgeknipte figuur tegen de stralend blauwe hemel. Niet keuvelend, niet sportend, geen selfies nemend maar soepel afdalend, onderweg met zijn vier honden, een hecht team. Elk gebaar, fluitje, elke sis of aai is hun eigen. Door deze buurman te volgen begin ik het land- en zeeschap deels door zijn ogen te zien en te begrijpen.
Zijn Scottish Black face-schapen eten voor een groot deel van het jaar de ruige gewassen die van nature de heuvels bedekken, zoals biezen, bramen, brandnetels en heide. Jonge scheuten leveren waardevolle voeding (met natuurlijke ontwormende eigenschappen) en de oudere struikachtige planten bieden beschutting tegen het onstuimige weer. De schapen zijn daarmee minder afhankelijk van raaigras en behouden, doordat ze verder op minder egale grond lopen, ook een betere conditie. Hefting wordt deze traditionele landbouwmethode genoemd, waarbij schapen zonder omheiningen in een bepaald berg- of heidegebied verblijven. Ooien leren hun lammeren tijdens hun eerste zomer waar ze kunnen grazen en schuilen. Deze kennis wordt van generatie op generatie doorgegeven, waardoor er een diepe thuisband groeit.
Wij wonen niet óp maar ín eiland Mull. John zegt: ‘May belongs to Luing’, wanneer de op een van de zuidelijke eilanden geboren echtgenote van de garagehouder gestorven is. Uit zijn intonatie blijkt dat het hem verbaast dat zij in Mull begraven wordt. Het land heeft van oudsher als het ware recht op je, en niet andersom.
Gaelisch verbindt culturele identiteit met de directe natuurlijke omgeving. Dùth betekent land, maar ook wat voor iemand natuurlijk of normaal is. Een persoon noem je duine: iemand die van het land komt. Je dùthaich is je vaderland, dat deel van de wereld waar je thuishoort. Je dùthchas is je gevoel van verbondenheid met dat thuisland en je gevoel van verantwoordelijkheid voor dat thuisland. Dualchas heeft betrekking op je familiekennis en omvat de verhalen en liederen die je helpen te begrijpen wie je bent. Een ander woord uit dezelfde woordfamilie is dùil, dat ‘natuur’ of ‘de geschapen orde’ betekent. Maar het staat tevens voor ‘hoop’. Hoop koesteren in deze tijd is de basis van elke positieve verandering. Alles begint met baile, de dorpsgemeenschap. Het dagelijks leven is gebaseerd op wederzijdse hulp, gezamenlijke arbeid en samenwerking, in plaats van op geïsoleerde landbouw. Men beheert gemeenschappelijke weides. De minder vruchtbare gronden worden collectief door de dorpsleden gebruikt om vee te laten grazen en noemt men de commons. Rondom de huizen liggen de akkerpercelendie zijn bestemd voor eigen teelt.
Toch richten eilanders zich niet alleen op hun directe omgeving. John is solidair met alle andere boeren in het land. Hij volgt het weer op de voet, weet hoe nat of droog het is in Europa, hij spreekt zijn medeleven uit met een wolkbreuk in Zuid-England, met een verre, door een bolbliksem afgebrande schuur, met de gedoemde kudde die vanwege achterstallig oormerken moet worden geslacht, met een mislukte pastinaakoogst elders.
Onze uitwisseling bestaat meerendeels uit observaties. John vraagt of ik weet waar zijn koeien zijn en ik vraag hem voorzichtig of het hooien ondanks de regen en ganzen nog een beetje te doen was. Door deze oprechte, harde werker elke dag even te spreken leer ik over catastrofes waarbij de onze in het niet vallen. Het doet me inzien wat het betekent als je dieren verliest, als je met het jaar minder vruchtbare ooien overhoudt of je dure operaties moet laten uitvoeren maar het geld niet hebt. We leven nu mee wanneer de velden maar nat blijven, de nieuwe ram na een week blind wordt en een van de koeien ‘s nachts op haar kalf is gaan liggen.
Als ik John vraag wat hij met zijn land zou doen als hij tijd en geld zou hebben, antwoordt hij: ‘Alles omploegen en opnieuw inzaaien. Drainage aanleggen. En kalk uitstrooien, dan zou het uitgeputte veld veel meer hooi opleveren. Het is dertig jaar geleden voor het laatst gebeurd.’ Daarom zijn Johns velden veel armer, en dus bloemrijker dan alle andere velden rondom. ‘Eerst komen de madelieven en dan komen ook nog de boterbloemen,’ moppert hij, alsof hij twee keer wordt belaagd door het meest verschrikkelijke. Bloemen zijn slecht: ze veroorzaken poor ground. Voor mijn buurman is biodiversiteit een scheldwoord. Omgekeerd ben ik in zijn ogen misschien net zo rigide. Hoe vaak niet denk ik zijn schapen en koeien weg en stel ik me een boomrijke vallei voor met weelderige ondergroei? Toch begin ik steeds meer te snappen waarom hij vasthoudt aan het ambacht van crofting. Ooit groeiden hier graan, koolrapen en aardappels. De boeren teelden de gewassen in rotatie, ze schoven steeds op, waardoor de grond tussendoor kon herstellen. Omdat het land in stroken was verdeeld en niet als één geheel werd bewerkt, bleef er door de unieke manier van ploegen en oogsten steeds een klein stukje natuur onaangeroerd. Dit bood een veilige plek voor dieren zoals de kwartelkoning en de in Nederland en België al lang uitgestorven gele hommel. Binnen veel Keltische tradities staat de wisselwerking tussen de meer-dan-menselijke en menselijke wereld voorop. Het land en zijn geesten met respect behandelen, offers achterlaten, de afhankelijkheid van ander leven erkennen waren ooit centrale waarden. Daaraan herinnert me het takje witte hei dat John voor me plukte terwijl we zijn drachtige schapen verzamelden.
John gelooft niet in klimaatverandering en volgt een antieke boerenkalender, terwijl zijn collega’s meer op het weer anticiperen. Half april zijn er drie dagen waarop het extreem waait, de Làithean nan Gobagan. Deze voorjaarsstormen in combinatie met springtij markeerden in Schotland de overgang naar de lente, omdat vogels hun nesten dan beginnen te bouwen met al het gestrande zeegoed; een voor de oorspronkelijke bevolking belangrijk keerpunt in de tijd, omdat de vele eieren een welkome toevoeging waren na een schraal winterdieet.
Er is een kajak aangespoeld aan het eind van The Narrows. De boot ligt ondersteboven op de rotsen net boven de waterspiegel en roept het ongeluk in herinnering waarbij een buurjongen verdronk. Ik bel de politie om te vragen of er misschien iemand vermist is. Drie uur later staat de enige vandaag op het eiland dienstdoende agent voor de deur, met glimmende schoenen. Hij vraagt of ik hem naar de kajak kan gidsen, dus schiet ik mijn laarzen aan. Tot aan het pad naar het strand rijd ik mee in de politieauto. Het is een rit van nog geen minuut. John trekt een kribbig gezicht wanneer ik voor zijn huis uit de auto stap en vraagt waarom ik hem niet eerst heb ingelicht: de kajak is tenslotte op zijn land aangespoeld. De agent zegt dat het voor hem een goede reden is om eindelijk weer eens naar het strand te gaan. Samen met de honden dalen we af langs de beek. De schoenen van de agent kraken en lijken weinig grip te hebben. Hoewel zeer gespierd ogend (agenten op Mull dragen geen kogelvrij vest), blijkt hij weinig conditie te hebben. Midden op het wad vertel ik over de egel die ik er de nacht daarvoor heb zien oversteken, dekking zoekend in het gestrande zeewier, waarop John aanvult dat er dit jaar veel egels aangereden worden. Zoals ik nu op die plek steeds een egel zie, bij eb maar ook bij vloed, zo zijn alle dieren die John is kwijtgeraakt op de plek van hun ongeluk verankerd. Wanneer ik met hem meeloop, halen we onderweg deze tragische geschiedenissen op. Hier is een pink in het moeras verdronken, van dat eiland heeft hij vorige maand een door het tij ingesloten lam gered en daar is een van de puppy’s tussen stenen vast komen te zitten.
Tijdens mijn omzwervingen vind ik voortdurend sporen van John die tonen hoe hij elementen uit de omgeving vaak even ‘leent’. Zo ontdek ik op een vlakte een grote zwerfsteen waartegen aan drie kanten muurtjes gebouwd zijn. Ze blijken niet om voorraden op te slaan, maar om te ‘overwennen’. Al eeuwen wordt dit principe van lammeren ‘onderleggen’ in de lente toegepast. John legt me uit dat hij de half open hokken gebruikt om een lam aan een ooi te binden wanneer zij geen bloedverwanten zijn. Soms overlijdt een moederschaap, dan moet een andere ooi die misschien zelf een lam verloor, maar melk genoeg voor nog een zuigeling heeft, een weeslam aannemen. Daarbij past hij de lang beproefde ‘vruchtwatermethode’ toe.
Hij wrijft het adoptielam in met het vruchtwater of de vliezen van het eigen lam van de ooi of valt terug op de veltruc. Dan bindt hij het vel van het doodgeboren lam als een jasje om het adoptielam.
Twee rotte palen. Ze staan in de weg bij het inenten. In de gammele kraal op de pier van Erraid behandelen we vier keer per jaar de schapen tegen teken, wormen, leverbot en maden die zich onder de vuile wol invreten. Al jaren wordt de renovatie van het hekwerk vanwege tijdgebrek uitgesteld. Vanmiddag gebruiken we een ijzeren noodklapdeur waardoor het werk — net — gedaan kan worden zonder dat alles instort. Wanneer we alle honderd dieren hebben vrijgelaten, rusten we vijf minuten uit van het zware werk en talloze kopstoten van de gehoornde schapen, die van het inenten niet gediend zijn. Dan beginnen we aan het herstel van het gammele hekwerk, dat wil zeggen: we hergebruiken al het materiaal. In de kringloop van de schapenboer gaat niets verloren. Vier handen graven de twee palen uit, om en om scheppen we grond weg, zo lang en zo dicht staan we bij elkaar dat ik bijna vergeet van wie welke hand is. Aangekomen bij de vermolmde onderkanten van de palen staan we met stram geworden ruggen op en beginnen met wrikken. De zompige grond heeft de palen vastgezogen. Als ze eindelijk van hun plek verwijderd zijn, slaan we het oude cement in de diepte weg met een ijzeren stang, totdat de twee gaten klaar zijn voor de omgekeerde palen, die we vastklinken met klaargelegde stenen. Vervolgens bevrijden we de planken van de spijkers, voorzichtig, zodat de gaten niet groter worden en de spijkers niet breken, want die buigen we allemaal recht, zelfs de kromste. Tijdens het werk spreken we nauwelijks. We overhandigen elkaar de koevoet en de klauwhamer, de koevoet, de klauwhamer, koevoet, klauwhamer. Ik houd mijn hand op en John legt er bijna plechtig de uitgetrokken spijkers in. In een doorgaande beweging liggen na een kwartier alle latten en opgekalefaterde spijkers gesorteerd klaar voor hun tweede of misschien wel derde of vierde leven. De eerstvolgende round-up zal van begin tot eind een stevig geheel worden, een droom van een feilloos bijeengedreven, volgzame kudde.
Tijdens de online vergadering slaat een van de buren plotseling haar hand voor haar mond. Kalm maar duidelijk geschrokken zegt ze dat ze op moet hangen, omdat de tractor in de baai is vast komen te zitten. We weten allemaal dat het tij stijgt. De enige redding is een andere tractor en ook ik verdwijn van het scherm, ren naar John, die nog aan het scheren is. Hij schakelt het vijftig jaar oude apparaat uit, laat het schaap vrij, knikt begrijpend op mijn verzoek om naar de tractor in nood op Erraid te gaan, draait rustig het mes en de kam los, druppelt er wat olie op, legt het weg, pakt dan een zware metalen ketting en sluit de grote schuifdeur. Ik doe het hek achter hem dicht terwijl hij de motor van zijn quad start, keert en wegrijdt. Een kwartier later juichen alle buren als ze zijn tractor de heuvel over zien komen. Behendig stuurt John de veel zwaardere machine tot in de vloedlijn en na twee pogingen is de vastgeraakte tractor los.
John klopt aan de keukendeur en vraagt of ik hem kan helpen. Er is een schaap vast komen te zitten op een richel en er lijkt haast bij geboden. Met een lange houten ladder onder de arm lopen we naar het strand. We planten de poten diep in het zand en laten de ladder tegen de steile rotswand leunen. Ik klim als eerste naar boven, terwijl John de ladder vasthoudt. Er is maar net genoeg ruimte om mijn voeten naast elkaar neer te zetten. John klimt met een lang touw in zijn hand naar me toe. Hij vraagt of ik goed ben in gooien. Ik probeer het touw om de hoorns te werpen, maar ik mik er steeds naast. Bij mijn enige rake worp schudt het schaap de lus los. Woordloos wisselen we van positie. Na zeven pogingen zwiept John de lasso om de rechterhoorn van de ooi. Langzaam trekken we haar naar ons toe en leggen de lus om beide hoorns, vervolgens stappen we achteruit en maken plaats voor het schaap, dat gestopt is met blaten en helemaal niet van de richel lijkt af te willen. Aan haar hoorns hangend laten we haar twaalf meter naar beneden zakken, waar de kudde haar staat op te wachten. Na heelhuids te zijn geland maakt ze zich vrij uit de lus en dribbelt met de anderen het bos in. Opgelucht kijken we elkaar aan. Het pad terug omhooglopend vraagt John wat ik aan het doen was toen hij me optrommelde. Iets groots lijkt opgeschoven: het is de eerste keer dat hij naar mijn werkzaamheden informeert. Ik vertel hem over het boek waaraan ik werk, zonder te durven zeggen dat hij er zelf in voorkomt. Vandaag steken we gelijk over. De lange ladder als metafoor tussen ons in.
In april ga ik ‘s ochtends zwemmen. Wanneer ik na mijn duik boven op de heuvel aankom, blijkt John daar net op zijn quad te stappen. Hij biedt me een lift aan naar huis. Ik ga achter hem zitten en houd hem in de bocht heel even vast. Hij glimlacht verlegen als ik afstap en hem bedank. De volgende dag ga ik om dezelfde tijd zwemmen. Boven aan de heuvel staat John klaar en zegt: ‘Your taxi is waiting.’
Elke avond rijdt John op zijn tractor achteruit de heuvel op naar huis, omdat draaien zijn land beschadigt. Hij typeert hiermee onbewust zijn eigen werkwijze. John rolt de tijd terug. Al zijn handelingen wortelen in het verleden. Vernieuwing is niet aan hem besteed; hij is een purist. Zoals hij zeventig jaar die ene punt van de rots heeft vastgehouden om niet te vallen tijdens de afdaling wanneer hij de kudde samendrijft, zo zullen de route van zijn vader en het aantal schapen nooit veranderen. John leeft een beproefd leven. Hij weet de oorspronkelijke naam van de baai nog; de klank is ingesleten, net als de voetafdrukken van zijn voorouders op deze plek, maar de betekenis begint verloren te raken. Zijn vertrouwdheid met het gebied biedt een sleutel die nog net op te rapen valt — een die ons toegang biedt tot een intiemere relatie met al het leven om ons heen. Alleen door gezamenlijke zorg kunnen we het landschap blijven bezielen. ¶
Poëzie
Lied van de Mbyá-Guarani’s
Essay
Noem-wandelen
Beeld
Beeldbijdrage
Essay
De roep van de jungle. Over de Kamayurá, het Blazers Ensemble en Heitor Villa-Lobos
Essay
Het grote conflict
Poëzie
Ik boom (deel 2)
Beeld
Schilderen is schilderen
Essay
Amazones
Poëzie
Poëzie
Essay
Toon vóór taal
Beeld
Beeldbijdrage
Poëzie
Er is geen grens aan deze ochtend
Verhaal
De incontinente clown
Poëzie
Transmasc Haperingen
Verhaal
Waist nog wel
Beeld
Beeldbijdrage
Poëzie
Drie doodsgedichten
Essay