Poëzie: wat verandert als er niets verandert

Wil je vooruit, dan moet je eerst terug. Stel dat, en zich iets voorstellen impliceert al een gezien hebben, stel dat je lichaam zich zijn vorige stappen niet zou herinneren, dan moest je bij iedere volgende stap opnieuw leren lopen. Al je stappen tot nu toe, eigenlijk alle stappen van de mensheid uit de geschiedenis, vormen één grote aanloop tot jouw volgende stap. Die misschien niet gezet wordt. Niet gezet hoeft te worden om er toch al te zijn. Maar zonder het verleden geen toekomst, daar valt niets aan te doen.

De wereld doet zich aan ons voor als een op raadselachtige wijze samenhangend geheel met een ruimte, een tijd en een causaliteit als fundamenten. Of het universum werkelijk zo is als we het waarnemen is al sinds mensenheugenis de vraag, en ook de laatste lichting fysici tast wat dat betreft in het duister, maar wij, wij dapper voortstappende primaten, hebben vooralsnog te leven in vier dimensies en een vermoeden van oorzakelijkheid. Daarbij is er, misschien gelukkig, geen sprake van een continuüm. Nee, we bewegen ons stap voor stap voort, onze hartslag wekt de indruk dat het bloed niet in één vloeiende stroom door het lichaam glijdt maar na iedere duw van de pomp een ogenblik stilstaat en, doorgaans in alle vertrouwen, afwacht of het stuwen wordt voortgezet. Het ritme van dag en nacht bepaalt ons leven, de afwisseling van de generaties houdt de soort in stand, cellen moeten keer op keer delen om een orgaan te kunnen opbouwen, zelfs atomen staan hun energie af in van elkaar te onderscheiden impulsen, die kwanta genoemd worden. Binnen in en tussen de elementaire deeltjes gaapt leegte. En tussen de woorden zwijgen de spaties, alsof er steeds even wordt nagedacht over de zinnigheid van een vervolg, en hoe dat dan zou mogen klinken.
Witregels: kaarsrechte sloten tussen Zuid-Hollandse weilanden waarin ongezien leven zich roert en waarin aan één stuk door wordt gestorven. Ik zoek een brug. En nog één. En nog één.
Alles in de wereld herhaalt zich. Stel dat niets zich zou herhalen, dan was de wereld onkenbaar. Zonder opeenvolging in ruimte of tijd van elementen die op elkaar lijken was patroonherkenning onmogelijk. Abstraheren berust op vergelijking en geheugen. Dat doen we voor het grootste deel onbewust. Vanaf het moment dat een zaadcel door een eicel wordt opgeslokt bestaat het leven in routine. Desondanks verandert iedere herneming, iedere doodsaaie maar toch nieuwe stap binnen het voorgeprogrammeerde parcours, het grote geheel. Er is iets bij gekomen. De wereld is groter en ingewikkelder geworden. Je zou een hoger standpunt nodig hebben om het landschap, of het labyrint, te overzien. Herhaling maakt het identieke anders. Nooit wordt iets herhaald zonder dat zich waarde toevoegt aan het bestaande.
Spreken is zo’n routine. Per taal is het aantal spraakklanken beperkt. Je leert ze als kind door volwassenen na te bauwen. Het duurt even voordat je ze in de juiste volgorde kunt plaatsen en het geluid correct koppelt aan betekenis, maar bijna iedereen kan het leren, omdat het aantal mogelijkheden verre van oneindig is. Daar komt bij dat het in het dagelijks leven niet de bedoeling is dat je steeds iets nieuws zegt. Integendeel, intermenselijk contact gedijt het beste bij vaste formules, een rituele uitwisseling van gemeenplaatsen, bevestiging van wat we al dachten te weten. Gelukkig zijn we ons van die tredmolen doorgaans niet bewust. We stoten ritmisch klanken uit om te laten horen dat we er nog zijn. Nog even.
Literatuur is een dans waarin al enkele millennia steeds dezelfde passen, sprongen en posities worden benut. Waarover zouden we het anders moeten hebben dan over onszelf en onze plek in de wereld? Met horten en stoten voltrekt zich iets wat we geschiedenis noemen, maar het lichaam evolueert te traag om werkelijk nieuwe perspectieven mogelijk te maken. Ik kijk nog net zo verdwaasd om me heen als Odysseus, die halverwege de Odyssee ontwaakt op een eiland dat hij niet als Ithaka herkent. Ik stel me dezelfde vragen als Job en ervaar de voorgestelde antwoorden als even onbevredigend. Toch ontwikkelt de literatuur zich, juist doordat teksten in gesprek gaan met hun voorgangers. De inzet blijft gelijk, de vorm laat variaties toe. Niet veel variaties, maar toch. We beweren te verlangen naar vernieuwing, maar in ons hart hopen we dat er weinig verandert, omdat we het radicaal andere niet aankunnen. Wil ik echt iets ongehoords beweren? Dan keer ik terug naar het alleroudste, de eerste oscillaties na de oerknal.

Poëzie appelleert aan de diepste ritmen van het bestaan, de hartslag van je moeder, de trilling van haar stembanden waarmee je al voor je geboorte vertrouwd was. Poëzie maakt patronen voelbaar die we in het dagelijks leven niet opmerken. We realiseren ons doorgaans niet — de goden zij dank — dat alles wat we zeggen een herhaling van zetten is, maar poëzie buit die herhaling juist uit door haar te benadrukken. Daarmee is het gedicht, althans het goede gedicht, een representatie van de wereld, van het leven, van het zijn. Waarneembare regelmaat in het ritme, echo’s van klinkers en consonanten, metrum en rijm, en na iedere herhaling in een fractie van een seconde de hoop niet teleurgesteld te zullen worden. Tegelijkertijd mag de cadans niet eindeloos worden voortgezet. Niet alleen zouden we dan de aandacht verliezen, we verlangen ook steeds naar het einde, naar de stilte. Het moet een keer klaar zijn. Totdat het, of iets, misschien opnieuw begint.
Ik weet niet hoe dieren de repetitieve elementen van hun bestaan ervaren. We zijn vaak te gemakkelijk geneigd ze een bewustzijn te ontzeggen, maar voor plezier, verdriet of inzicht heb je dat waarschijnlijk helemaal niet nodig. We kunnen niet in hun ziel kijken, net zomin als in die van onszelf, en als we oppervlakkig luisteren horen we weinig meer dan steeds hetzelfde geknor, geloei, gesnater en geblaat. Jan Hanlo schrijft in ‘De Mus’ (1949):