Redactioneel
In Bahia, Brazilië, loop ik met Pai Ro het bos in om bladeren te verzamelen. Roberto en Seu António zijn er ook. We hebben vóór vertrek dunne katoenen broeken aangedaan, de witte met ingeweven bloemmotieven. Je moet markeren wanneer je de sacrale tijd betreedt.
Pai Ro geniet ervan iedere plant, boom en bloem te benoemen.
‘Deze hier heet assa-peixe.’
‘Hoe?’
‘Assa-peixe. Er is een witte en een paarse.’
‘Assa-peixe? Als in rooster-vis?’
‘Ja, assa-peixe. Heel goed voor allerlei ademhalingsproblemen.’
Pai Ro wijst aan, bukt, plukt, benoemt. Vaak gebruikt hij zijn handpalm om een ‘lege’ achtergrond voor een blad of bloem te creëren — zo’n beetje als in een botanische illustratie, waar ook iedere context ontbreekt. Zijn Candomblé-religie, zo is vaak opgemerkt, viert de verwevenheid van mens en natuur. En inderdaad, zojuist zong hij nog dat hij een kind van het gebladerte is en straks, diep in de nacht, een patioba-palm zal worden. Maar hier, op dit moment, gaat het hem niet om innige relaties in een alomvattend ecologisch systeem. Het gaat om deze afzonderlijke bloem. Dit afzonderlijke blad.
‘Hier, ruik.’
Dan volgt steeds de uitleg. Deze is goed tegen menstruatiepijnen, hoofdpijnen, buikpijnen. Deze is ontstekingsremmend. Deze biedt goede bescherming tegen het boze oog.
Ze zijn nooit kwaadaardig, de planten die Pai Ro benoemt. Terwijl er toch ook giftige planten zijn. En planten die helemaal niets doen waar een mens wat aan heeft. Die worden ook nooit genoemd.
‘Wat een vreemde naam voor een plant, rooster-vis.’
Pai Ro beaamt het. Grinnikt. Zoals wel vaker attendeer ik hem op iets waar hij nog niet bij had stilgestaan. Voor hem heet die plant gewoon zo.
We bekijken de plant, zoeken het rooster, de vis, de geroosterde vis. We zien donkergroene bladeren. Witte schermbloemen.
‘Assa-peixe,’ herhaalt nu ook Roberto, langzaam, als om de naam te proeven. Ik vraag hem of hij ook al die plantennamen kent. Nee, nee, voor hem is het allemaal mato —onkruid.
Veel later lees ik op internet dat de grote, zachte bladeren van de assa-peixe werden gebruikt om vissen in te wikkelen voordat ze werden geroosterd. Instant internetkennis. Het zal. Daar, op die landweg, was er enkel die plant, en die merkwaardige naam, en de vraag hoe planten aan zulke namen komen, en wat de naamgevers met al die namen van de natuur proberen te maken.
We lopen te midden van monnikskussen en weduwensluiers, schaamteloze-Maria’s en bijeengescharrelde-liefdes, Sint-Petrus-baarden en tapijten-van-Oxalá, koningsmantels en slijmjurken, hoeden-van-leer en parkietenbomen, fortuin-bladeren en te-elfder-uren, koeientongen en maagdenmelken, schoonmoederstongen en vrouwen-van-de-nacht, meloenen-van-Sint-Caetano en klokken-bezempjes, valse-munten en slechteriken, vredesrechters en onze-lieve-vrouwen-tranen, rammelaars en moederharten, wil-mij-nieten en kleine-huisjes.
Mooi is dat toch: we geven planten en bloemen namen en dan krijgen we de wereld terug als een surrealistisch gedicht. Maar de antropoloog in mij roept de dichter tot de orde. Wanneer ik met Jan door het Diemerbos loop zie ik ook geen honden draven, of silenes blazen, of de maand mei gezoend worden, of zacht wiegende staarten van katten te midden van duizenden bladeren, of moerasspirea’s die maar niet vergeten wensen te worden. Die planten heten gewoon zo. Daar moet je niet meer van willen maken. En dat zal in Bahia niet anders zijn.
Exotiseren is vandaag de dag een van de grote zondes die een antropoloog kan begaan. De opdracht is te ontsnappen aan de eeuwenoude rolverdeling, waarbij Europeanen ‘natuurvolkeren’ verzinnen die ons kunnen voorzien van surrealistische droomwerelden, ecoparadijzen, toverbossen. Zij dichtend. Wij wetend. Maar het verbod te exotiseren staat op gespannen voet met die andere opdracht van antropologen: berichten over mensen die de wereld anders zien, het leven anders doen, hun talige vermogens anders inzetten — om aldus ook iets te leren over onze eigen werkelijkheidsopvattingen.
Neem de etnobotanisten, die ik raadpleegde over de kwestie hoe planten aan hun namen komen. Ze bestuderen de rol van planten in verschillende culturen, hoe ze genoemd worden en waarvoor ze gebruikt worden in de volksgeneeskunde, of tijdens rituelen. Net als antropologen zijn ze zich bewust van het gevaar te exotiseren. In Ethnobotany. A Methods Manual, geschreven door Gary J. Martin van de Royal Botanical Gardens, Kew, lees ik: ‘Kijk uit voor cultural bias en geef de informanten de ruimte om hun eigen zienswijze te verwoorden.’ Maar als ze eenmaal geluisterd hebben, blijken etnobotanisten toch vooral systeemdenkers te zijn. Uit de lokale zienswijzen destilleren ze algemeenheden. In een keurig nette opsomming lees ik dat plantennamen verwijzen naar vorm en kleur, groeiplaats en herkomst, seizoen en eigenschap, dieren en menselijke objecten, religieuze en mythologische voorstellingen. Over de poësis van de afzonderlijke namen geen woord. Hoe een monnik kust, of wat er dan was, te elfder ure, daarover lijken ze zich niets af te vragen. Het lijkt me eerlijk gezegd een schoolvoorbeeld van cultural bias. Als in: zij dichten, wij weten.
We komen één bloem tegen die Pai Ro niet kent. Een gele kelk, met lichtere strepen binnenin.
‘Hoe kan dat nou, dat je deze niet kent?’
‘Misschien is ie komen aanwaaien.’
‘We kunnen er een naam voor verzinnen. Hoe zou je hem noemen?’
‘Pingo amarelo.’
Het komt eruit zonder enige aarzeling. Gele druppel.
Zou het zo zijn gegaan met al die andere namen? De onbekende bloem doet denken aan een gele druppel en wordt pingo amarelo. Hoe in een immens land als Brazilië zo’n naam zou moeten beklijven is me een raadsel waar ook de etnobotanisten over zwijgen. Drie dorpen verderop is hier al snel uren rijden. En je kunt je voorstellen dat ook daar iemand een onbekende bloem plukte, maar vervolgens een gouden beker zag, of een gele zebra, of een pispot. Misschien dat sommige namen gewoon aansprekender zijn. De roze-wit gevederde bloem die hier in de regentijd bloeit noemen ze me-da-um-beijo-que-eu-te-digo (geef-me-een-kus-dan-zeg-ik-het-je). Dat onthoud je wel, al was het maar omdat het leuk is om door te vertellen. Schaamteloze-Maria’s zijn knalrood. Schoonmoederstongen hebben scherpe punten. Al die plantennamen verwijzen naar de wereld buiten het bos, naar zaken die mensen zoal bezighouden: hiërarchieën van macht, seks en moraal, geld en bedrog, religie, familieverhoudingen. Maar ze komen die zaken nu tegen tijdens een boswandeling, in de vorm van een plant. En dat is iets om bij stil te staan.
‘Hier, ruik.’
In zijn beroemde studie Wisdom Sits in Places. Landscape and Language Among the Western Apache (1996) schrijft antropoloog Keith Basso over plaatsnamen bij de Apache in het zuidwesten van de Verenigde Staten. Ook hij vraagt zich af wat de naamgevers van het landschap proberen te maken. Plaatsnamen, zo leerde hij, zijn veel meer dan aanduidingen van een locatie. Ze roepen verhalen op, dragen bij aan een collectief geheugen, impliceren lessen over goed gedrag. Plaatsnamen activeren gedeelde kennis, iedere keer wanneer ze opduiken in gesprekken, of wanneer zo’n locatie wordt bezocht. Via plaatsnamen spreekt het landschap over de Apache, en wordt de band tussen mens en land versterkt. Dat is de generalisering waar ik me ook voor de plantennamen wel aan wil wagen: doordat planten namen hebben lijkt de natuur ontvankelijk te zijn voor onze wereldvoorstellingen, onze moraliteiten, ons verbeeldingsvermogen. Je zou kunnen zeggen: mensen projecteren hun voorstellingen op de natuur, en de natuur geeft hun die voorstellingen terug alsof ze niet anders hadden kunnen zijn. Want die planten heten gewoon zo. Daar moet je niet meer van willen maken.
Ik loop geregeld met Jan door het Diemerpark. Tijdens het wandelen wijzen we planten aan om ze te benoemen. Kijk, de ereprijs komt ook al op. Ossentong? Een salomonszegel? Fluitenkruid. Slangenkruid. Kaardenbol. Wat was dat eigenlijk, een kaardenbol? Iets met spinnen van wol misschien? De meizoentjes zijn al uit, ze zijn vroeg dit jaar. Duizendknopen. Klein hoefblad. Rode ogentroost. En die bleekroze, half-erecte piemels zijn van het groot hoefblad. Als we het niet weten is er de plantenapp die in enkele seconden een naam produceert. Bizar, deze distel blijkt kale jonker te heten.
Als je erbij stilstaat is het een vreemde activiteit, dit noem-wandelen. Maar het is ontegenzeggelijk genoeglijk. Te zien hoe een nieuw seizoen wordt gekust.
Te bedenken dat de ossen zijn verdwenen, maar hun tongen nog alom aanwezig zijn — diep diepblauw. Te zien dat een koningskaars precies dát is. Of was het keizerskaars? Je af te vragen of er nu van die bleekblauwe chicorei nepkoffie werd gemaakt. En welke Teunis eigenlijk het voorrecht had zijn naam aan de teunisbloem te geven. We verbazen ons erover hoe archaïsch veel namen klinken: salomonszegel, guldenroede, sint-janskruidkruid. Het Diemerpark bestaat pas zo’n twintig jaar, maar de plantennamen maken deze natuur opeens heel oud. Sprookjes-oud. Deel van een mensenwereld en een geschiedenis waartoe ook Jan en ik behoren.
Er zijn goede redenen kritisch te zijn op het exotiseren van anderen. Te lang zijn anderen weggezet als essentieel anders, en dat verschuift al snel naar minder, achterlijk, primitief, niet-volledig-menselijk. Maar een verbod om het vreemde van de anderen te zien en te registreren lijkt me onzinnig. Exotiseren kan een methode zijn die het eigene vreemd maakt, en het vreemde eigen. En die daarmee ieder essentieel verschil tussen mensen ter discussie stelt. ¶
Poëzie
Lied van de Mbyá-Guarani’s
Beeld
Beeldbijdrage
Essay
De roep van de jungle. Over de Kamayurá, het Blazers Ensemble en Heitor Villa-Lobos
Essay
Het grote conflict
Essay
Achteruit de heuvel op
Poëzie
Ik boom (deel 2)
Beeld
Schilderen is schilderen
Essay
Amazones
Poëzie
Poëzie
Essay
Toon vóór taal
Beeld
Beeldbijdrage
Poëzie
Er is geen grens aan deze ochtend
Verhaal
De incontinente clown
Poëzie
Transmasc Haperingen
Verhaal
Waist nog wel
Beeld
Beeldbijdrage
Poëzie
Drie doodsgedichten
Essay